همچنان در «حالت جنگ»: موزه هنرهای معاصر تهران با نمایش «هنر و جنگ» بازگشایی شد

موزه هنرهای معاصر تهران پس از هفته‌ها تعطیلی در پی بمباران تهران، با برنامه‌ای هفتگی با عنوان «هنر و جنگ» فعالیت خود را از سر گرفت؛ برنامه‌ای که به بررسی نسبت هنر و جنگ در دوره‌ها و جغرافیاهای مختلف می‌پردازد. نخستین بخش این مجموعه به اسپانیا اختصاص دارد و سه اثر از مجموعه‌ی زن گریان پابلو پیکاسو را در بر می‌گیرد.

موزه هنرهای معاصر تهران (TMoCA) که یکی از مهم‌ترین مجموعه‌های هنر مدرن غربی خارج از اروپا و آمریکا را در اختیار دارد، با این برنامه تلاش می‌کند واکنش هنرمندان به جنگ، خشونت و بحران را در بسترهای تاریخی گوناگون بازخوانی کند. بخش عمده‌ی این مجموعه در دهه‌ی ۱۹۷۰ به ابتکار فرح پهلوی گردآوری شد و آثاری از پابلو پیکاسو، اندی وارهول، ویلم دکونینگ، جکسون پولاک، دیوید هاکنی، ونسان ون‌گوگ و پیر آگوست رنوار را شامل می‌شود.

رضا دبیری‌نژاد، مدیر موزه، در گفت‌وگو با آرت نیوزپیپر توضیح داد که ایده‌ی برنامه‌ی «هنر و جنگ» هم‌زمان با تلاش برای حفاظت از آثار موزه در دوران جنگ شکل گرفت. او می‌گوید در نخستین روز حملات، بلافاصله به موزه بازگشت و همراه با تیمی کوچک روند ایمن‌سازی آثار را آغاز کرد. در زمان شروع جنگ، موزه در حال آماده‌سازی نمایشگاهی بزرگ از عکاسان غیرایرانی بود که ناچار به جمع‌آوری سریع آن شدند. یکی از اولویت‌های اصلی نیز بازگرداندن ۲۰ اثر امانی از موزه‌ای دیگر در شمال تهران بود. هم‌زمان، تیم موزه با کمیسیون ملی یونسکو هماهنگ کرد تا ساختمان موزه به‌عنوان یک بنای فرهنگی ثبت شود.

یکی از پیچیده‌ترین چالش‌ها، حفاظت از اثر Matter and Mind (۱۹۷۷) اثر نوریوکی هاراگوچی بود؛ چیدمانی که شامل بیش از چهار هزار لیتر روغن ضایعاتی است. دبیری‌نژاد می‌گوید نگرانی اصلی این بود که موج انفجارها باعث سرریز شدن یا حتی اشتعال آن شود. به همین دلیل حدود ۸۰ درصد روغن تخلیه شد و تنها بخشی از آن برای حفظ ظاهر اثر باقی ماند. نگهداری از مجموعه‌ی مجسمه‌های موزه نیز از دیگر دغدغه‌های اصلی بود؛ آثاری از هنری مور، رنه ماگریت و ماکس بیل که اغلب در باغ موزه نصب شده‌اند و امکان جابه‌جایی ندارند. به‌جز دو مجسمه‌ی کوچک که امکان جابه‌جایی آن‌ها ممکن بود، باقی آثار در محل خود ماندند و به‌صورت روزانه تحت نظارت قرار گرفتند.

دبیری‌نژاد می‌گوید مسئولیت حفاظت از مجموعه حتی خارج از ساعات کاری نیز ذهن کارکنان را رها نمی‌کرد. تیم موزه مدام اخبار حملات را دنبال می‌کرد و هم‌زمان از طریق یک شبکه‌ی ارتباطی داخلی با یکدیگر در تماس بودند. با افزایش آسیب به بناهای فرهنگی در جریان حملات آمریکا و اسرائیل، دبیری‌نژاد به حدود ۴۰ موزه و نهاد فرهنگی بین‌المللی، از جمله ICOM، نامه نوشت و خواستار واکنش و موضع‌گیری آن‌ها شد.

در شرایطی که خطر بمباران همچنان ادامه داشت، حفاظت از مجموعه‌ها اولویت اصلی موزه بود، اما هم‌زمان پرسش دیگری نیز مطرح می‌شد: این گنجینه‌ی حفاظت‌شده چه نسبتی با وضعیت جنگی دارند؟ دبیری‌نژاد می‌گوید: «مدام از خودمان می‌پرسیدیم چه آثاری می‌توانند با این وضعیت ارتباط برقرار کنند. وقتی آرشیو را مرور کردیم، به تدریج الگوهایی نمایان شد؛ اینکه هنرمندان در دوره‌های مختلف چگونه به جنگ و صلح واکنش نشان داده‌اند.

پس از اعلام آتش‌بس در ۸ آوریل، گفت‌وگوها با هنرمندان و پژوهشگران به شکل‌گیری برنامه‌ی «هنر و جنگ» انجامید؛ برنامه‌ای که قرار است فضایی برای تأمل، گفت‌وگو و مواجهه‌ی عاطفی در جامعه‌ای باشد که تحت فشار روانی مداوم قرار گرفته است.

نمایش این هفته با محوریت مجموعه‌ی زن گریان پیکاسو که پس از خلق گرنیکا (۱۹۳۷) شکل گرفت، برگزار می‌شود. تیم موزه نزدیک به ۱۰۰ اثر مرتبط با موضوع جنگ را شناسایی کرده و در نخستین بخش، ۱۱ اثر از چهار هنرمند؛ پابلو پیکاسو، آنتونی تاپیس، رابرت مادرول و خوان خنووس را به نمایش گذاشته است؛ آثاری که به جنگ داخلی اسپانیا می‌پردازند. لازم به ذکر است که در رابطه با این نمایش آنتونیو سانچز بندیتو گاسپار، سفیر اسپانیا در ایران، پیامی صادر کرد: «هنر توانایی حفظ حافظه‌ی تاریخی، به چالش کشیدن خشونت و گشودن فضایی برای تأمل و اندیشیدن جمعی را دارد.»

دبیری‌نژاد می‌گوید موزه همچنان در «وضعیت جنگی» فعالیت می‌کند و ناچار است میان کیفیت نمایش و محدودیت‌های عملی تعادل برقرار کند. او می‌گوید: «ما هنوز در وضعیت گذار هستیم و باید برای شرایط اضطراری آماده بمانیم؛ به همین دلیل تعداد آثار در هر دوره از نمایش محدود است.» با این حال تأکید می‌کند که اهمیت اصلی این برنامه در روایت و تأثیر اجتماعی و مفهومی آن نهفته است. این برنامه همچنین شامل اجرای موسیقی زنده، نمایش مستند و نشست‌های گفت‌وگو خواهد بود و قرار است آثاری که در دوران جنگ خلق شده‌اند نیز ارائه شوند. هفته‌ی آینده برنامه به مکزیک اختصاص خواهد داشت و پس از آن به اروپا و در نهایت ایران خواهد رسید؛ بخشی که احتمال دارد آثاری از شاهنامه‌ی شاه‌طهماسبی نیز در آن به نمایش درآید.

دبیری‌نژاد در پایان می‌گوید: «جنگ ذاتاً پدیده‌ای ضدانسانی است، در حالی که هنر همواره در پی خلق روایت‌های انسانی است.»