ویرانی و تداوم: نگاهی به تخریب گالری‌ها در تهران

در پی جنگ اخیر و تشدید درگیری‌ها در خاورمیانه، شماری از گالری‌های هنری در تهران دچار آسیب و تخریب شده‌اند؛ رخدادی که بار دیگر آسیب‌پذیری زیرساخت‌های فرهنگی در شرایط بحران را آشکار می‌کند و توجه‌ها را به وضعیت ناپایدار فضاهای هنری در منطقه معطوف می‌سازد.

این گالری‌ها در طول سال‌های فعالیت خود، به‌عنوان بسترهایی مؤثر برای ارائه آثار و حمایت از هنرمندان معاصر، نقشی تعیین‌کننده در شکل‌گیری و تداوم جریان‌های هنری ایفا کرده‌اند. برنامه‌های نمایشگاهی، همکاری‌های بین‌المللی و تمرکز بر شیوه‌های نوین بیان، جایگاهی قابل‌اعتنا برای آن‌ها در صحنه هنر معاصر ایران تثبیت کرده بود.

گالری دیدار از جمله فضاهایی است که در جریان این تحولات آسیب قابل‌توجهی متحمل شده است. این گالری، به‌عنوان فضایی مستقل برای نمایش، فعالیت‌های کیوریتوریال و حمایت از پروژه‌های پژوهش‌محور، در سال ۱۴۰۰ تأسیس شد. در کنار برنامه‌های مستمر، زیرمجموعه‌هایی چون دیدار–بازار، باشگاه عکس و استودیو چاپ، هر یک با اهدافی متمایز، در راستای تقویت جامعه هنری و ایجاد بستری پویا برای رشد هنرمندان جوان فعالیت می‌کنند.

ریشه‌های شکل‌گیری دیدار به سال ۱۳۹۷ بازمی‌گردد؛ زمانی که این فضا، پیش از نام‌گذاری رسمی، میزبان سمپوزیوم کیوریتوریال تهران بود. نخستین نمایشگاه رسمی گالری به آثار حسین والامنش اختصاص داشت؛ نمایشی که اندکی پس از درگذشت او برگزار شد و به‌منزله ادای احترامی به یکی از چهره‌های شاخص هنر معاصر ایران و استرالیا تلقی می‌شود. طراحی لوگوی گالری نیز در سال ۱۳۹۸ توسط والامنش انجام شد. اثر حجمی «دیدار» که او در آدلاید طراحی و اجرا کرد، با تأکید بر مفهوم دوستی و هم‌افزایی میان هنرمندان، به‌مثابه نمادی از «مکانی برای گفت‌وگو و هم‌نشینی» شکل گرفت.

در گفت‌وگو با تیم گالری دیدار درباره‌ی آسیب‌ها،  به مجموعه‌ای از چالش‌های جدی پس از بمباران اشاره می‌کنند:

«آسیب پس از بمباران مجموعه‌ای از چالش‌های جدی را برای «دیدار» به‌ وجود آورده است. در مواجهه با بحران‌های یک سال گذشته ناچار بوده‌ایم هر بار مسیری تازه برای ادامه دادن بسازیم؛ اما زمانی که در بطن وضعیت بد اقتصادی به خود بنا نیز آسیب برسد، پیچیدگی شرایط چند برابر می‌شود. تجربه‌ی مواجهه‌ی مستقیم با ویرانی و تداوم ناامنی فراتر از توانِ سازگاری روزمره است و اثرات عمیقی بر روحیه و سلامت روان همه‌ی افراد، از جمله اعضا و نزدیکان دیدار دارد. در کنار این‌ها روشن نبودن آینده و پیش‌بینی‌ناپذیری اتفاقات یافتن راه‌حل برای مشکلات را دشوارتر از گذشته می‌کند.

دیگر گالری‌ها نیز بی‌تردید با چالش‌های کم‌وبیش مشابهی مواجه‌اند، اما تبدیل فضای فعالیت به مکانی که تردد و کار در آن دشوار یا ناممکن است، با وضعیتی روبرویمان کرده که برای ما، همچون بسیاری، بی‌سابقه است. هنگامی که امکان وقوع حملات بعدی امنیت جانی افراد را تهدید می‌کند، سطحی از ریسک ایجاد می‌شود که قابل پذیرش نیست و ادامه‌ی فعالیت را سخت می‌کند.

با وجود تمام این دشواری‌ها، ما همچنان به رسالت «دیدار» باور داریم؛ رسالتی که از ابتدا بر پایه‌ی ایجاد فضایی برای گرد هم‌ آمدن هنرمندان، گفت‌وگو، تبادل ایده و شکل‌گیری روابط معنادار هنری بنا شده است. امید و تلاش ما این است که بتوانیم در پی این اهداف راه‌های مناسب را بیابیم و بسازیم و این مسیر را ادامه دهیم.»

گالری دلگشا نیز در پی اصابت موشک به محدوده خیابان انقلاب دچار آسیب شده است. این گالری در سال ۱۳۹۵ به مدیریت شباهنگ طیاری و نیلوفر عابدی در منطقه ایرانشهر تهران تأسیس شد. بنیان‌گذاران آن، هر دو از دانش‌آموختگان هنر، از آغاز فعالیت خود کوشیده‌اند فضایی هم‌راستا با جریان‌های معاصر جهانی و در عین حال واجد مؤلفه‌هایی از فرهنگ ایرانی ایجاد کنند. این رویکرد از طریق همکاری با هنرمندان نوظهور و فراهم‌کردن بستری مستقل برای رشد و معرفی آن‌ها دنبال شده است.

آثار ارائه‌شده در دلگشا عمدتاً با رویکردی معاصر، نگاهی خلاق و بیانی روایی شکل گرفته‌اند؛ آثاری که در بسیاری موارد، با فاصله‌گیری از چارچوب‌های آکادمیک، واجد لحنی انتقادی یا آیرونیک هستند و در برخی نمونه‌ها با جریان‌هایی چون استکیسم هم‌پوشانی دارند. این گالری پس از وقفه‌ای کوتاه به‌دلیل جابه‌جایی، در آبان ۱۳۹۸ فعالیت خود را در مکان جدیدی در خیابان رامسر از سر گرفت و در سال ۱۴۰۱ به ساختمانی در خیابان دوازده فروردین منتقل شد. تمرکز بر حفظ موقعیت گالری در مرکز شهر، همواره به‌منظور بهره‌گیری از پویایی شهری و تسهیل دسترسی مخاطبان، به‌ویژه دانشجویان، بوده است.

نیلوفر عابدی، مدیر گالری دلگشا درباره تاثیر این جنگ بر فعالیت گالری می‌گوید: 

«مرکز شهر تهران از پویاترین نقاط شهر است. همه‌ی اتفاقات خوب و بد عموما از این محله آغار می‌شود.  امروز این محله با تخریب زیادی روبرو شده است که به‌ناچار بر برنامه‌ریزی گالری تاثیر می‌گذارد. اما همیشه در تلاشیم تا جای ممکن چراغ گالری را روشن نگه داریم و به فعالیتمان ادامه بدهیم. امروز و در چنین شرایطی برای امنیت تیم، بازدیدکنندگان و آثار مجبور به تعطیلی گالری‌‌ شدیم.»

آسیب‌های واردشده به این فضاها، بخش‌هایی از ساختار معماری و تجهیزات آن‌ها را دربر گرفته است. تصاویر موجود، ابعاد این خسارت را به‌روشنی نشان می‌دهند و از حذف یا اختلال در بخشی از یک بستر فعال فرهنگی حکایت دارند.

با این حال، پیامدهای این رخداد به خسارت‌های فیزیکی محدود نمی‌شود. گالری‌ها نه‌تنها محل نمایش آثار، بلکه بستر شکل‌گیری گفت‌وگو، تبادل و ثبت بخشی از حافظه جمعی هنر معاصر هستند. آسیب‌دیدن یا از دست رفتن آن‌ها، به‌معنای گسست در این تداوم و تهدیدی برای انتقال تجربه‌های هنری است. در چنین شرایطی، مستندسازی این وقایع و توجه به حفظ و بازسازی زیرساخت‌های فرهنگی، اهمیتی مضاعف می‌یابد. تداوم جریان هنر، حتی در بستر بحران، وابسته به همین تلاش‌ها برای صیانت از حافظه جمعی و ایجاد امکان‌های تازه برای تولید و ارائه است.

تصویر کاور و اسلایدر:

• آرشیو درز