گفت‌وگو با محمد پیریایی، به بهانه‌ی نمایش انفرادی «معبد انجیر»،در مدار موازی (ده-ونک)

 در نمایشگاه‌های قبلی، معماری از زاویه‌ای دورتر دیده می‌شد و گاهی جنبه‌ای تخیلی داشت یا در مرز میان واقعیت و خیال قرار می‌گرفت. در این مجموعه، زاویه دید را به بنا نزدیک‌تر کرده‌ام و مستقیما از عکس‌های واقعی استفاده کرده‌ام. در واقع، از نوک گنبدها شروع کردم و جزئیات آن‌ها را مورد بررسی قرار دادم. 

 ما درون همین وضعیت‌ها زندگی می‌کنیم. چه بخواهم و چه نخواهم، آن‌ها را می‌پذیرم؛ چون بخشی از زندگی ما هستند. همواره با وضعیتِ هست و نیست و اتفاق‌هایی که ممکن است در هر لحظه رخ دهند، زندگی کرده‌ام و فکر می‌کنم در ادامه نیز با آن‌ها زندگی خواهم کرد. این وضعیت به بخشی از ذهنیت من تبدیل شده و در واقع، مفهوم و ایده اصلی کارم را بر اساس آن شکل می‌دهم. بااین‌حال، لحظه‌ای آنی درون این وضعیت وجود دارد که به دنبال آن هستم؛ همان لحظه‌ای که میان هست و نیست قرار می‌گیرد.

 این موضوع از تجربه‌ای شخصی و زیسته می‌آید. درخت انجیر و حوض حیاط، در دوره‌هایی که کارگاهم را جابه‌جا می‌کردم، دو عنصری بودند که همواره با من همراه بودند. هنگام ساخت این مجموعه، وقتی آثارم را روی استندی در حیاط قرار می‌دادم، درخت انجیر در پس‌زمینه تصویر متفاوتی ایجاد می‌کرد. احساس کردم ترکیبی میان آثارم و درخت در حال شکل‌گیری است و نمی‌توانم نسبت به آن بی‌تفاوت باشم. از طریق شاخه‌ها و برگ‌هایش، درخت به شکلی با کار من ارتباط برقرار می‌کرد. احساس کردم شاید این نمایشگاه فرصتی برای ادای دین به آن درخت باشد؛ درختی که در طول این سال‌ها، هم‌زمان با من رشد کرده است. می‌توانم بگویم خود درخت انجیر با من همراه شد و در نهایت احساس کردم جایگاهش را در مرکز نمایشگاه پیدا کرده است. 

 بیشتر آثار من با طرح یک پرسش آغاز می‌شوند. تجربه زیسته و شرایط زندگی در شکل‌گیری آن‌ها نقش دارند، اما گاهی پرسشی ناگهان شکل می‌گیرد و مسیر یک مجموعه را مشخص می‌کند. پرسشی که این مجموعه از آن آغاز شد، این بود: آیا درون معماری، جسم یا حجمی وجود دارد که فرم بیرونی آن را شکل می‌دهد؟ نمایشگاه قبلی‌ام، «پشت دریاها»، نیز با این پرسش آغاز شده بود که معماری چگونه می‌تواند شفاف باشد؟ در ادامه آن مجموعه، به این فکر کردم که درون سازه‌ای که شفاف شده، چه عنصری می‌تواند وجود داشته باشد و چگونه می‌تواند بر فرم بیرونی آن تاثیر بگذارد. همچنین برایم مهم بود که این دو چگونه خوانده می‌شوند و تقابل میان آن‌ها به چه شکلی درمی‌آید. در جریان اتود زدن و شکل‌گیری آثار، به این نتیجه رسیدم که درون این سازه‌ها می‌تواند شیری سنگی قرار بگیرد. این انتخاب از مفاهیمی که همواره دنبال می‌کنم جدا نیست. ادبیات، مفاهیم و فرهنگ ایرانی با کارهای من عجین شده‌اند. اگر مسیر کاری‌ام را از معماری آغاز کرده‌ام، حرکت در این مسیر ناگزیر مرا با نمادها و نشانه‌های ایرانی روبه‌رو کرده است. شیر سنگی یکی از همین نمادهاست که نمی‌توان به‌سادگی از کنار آن گذشت. از سوی دیگر، مفاهیمی مانند ایستادگی و استقامت که در این نماد نهفته‌اند، برایم جذاب‌اند. این پرسش برایم شکل گرفت که شیر سنگی چگونه می‌تواند درون یک سازه معماری قرار بگیرد؟ آیا این دو با یکدیگر ارتباط دارند؟ آیا رابطه‌ای تکاملی میان آن‌ها وجود دارد؟ آیا به یکدیگر فرم می‌دهند یا یکدیگر را می‌پوشانند؟ با اتود زدن و بررسی این پرسش‌ها، به این نتیجه رسیدم که باید در کنار هم قرار بگیرند و به نوعی سازش برسند. 

 من در آثارم به دنبال ابهام نیستم، بلکه سعی می‌کنم ایهامی ایجاد کنم که امکان برداشت‌های متفاوت را فراهم کند. در بررسی آثارم و موضوعاتی که دنبال می‌کنم، همواره به رابطه درون و بیرون توجه دارم: اینکه چه اتفاقی درون یک سازه رخ می‌دهد که نمود آن را در بیرون می‌بینیم. این مسئله در زندگی ما و در ارتباطمان با دیگران نیز وجود دارد. همیشه می‌توان پرسید درون آدم‌هایی که با آن‌ها در ارتباطیم چه می‌گذرد و چه چیزی شخصیت بیرونی آن‌ها را شکل می‌دهد. همان‌طور که گفتم، این مجموعه نیز از چنین پرسش‌هایی آغاز شده است. مفاهیم و بن‌مایه‌هایی که با آن‌ها سروکار دارم، شامل هست و نیست و مرز باریک میان ایستادگی و معلق بودن است. سازه‌های مشبک در این آثار، دقیقا لحظه حساسی میان دیدن و ندیدن ایجاد می‌کنند. شما می‌توانید فیگور درون اثر را ببینید و در عین حال، تصور کنید که آن را نمی‌بینید و به فرم بیرونی توجه دارید. در نتیجه، امکان دو خوانش متفاوت وجود دارد. مفهوم چندصدایی برایم جذاب است؛ اینکه در یک اثر، راوی‌های مختلفی حضور داشته باشند که هرکدام مستقل عمل کنند و در عین حال، ارتباطی میان آن‌ها برقرار باشد. فکر می‌کنم این موضوع یکی از دغدغه‌های اصلی من است: ایجاد مرزی حساس، لحظه‌ای که مخاطب به درون اثر راه پیدا می‌کند و هم‌زمان می‌تواند بیرون آن را نیز ببیند. او می‌تواند فیگور درونی را کاملا کنار بگذارد یا آن را در تجربه خود حفظ کند.

 آثار من ناگزیر چیدمان‌محورند و در چیدمان، نقش مخاطب اهمیت زیادی پیدا می‌کند. حضور مخاطب به چندصدایی آثارم نیز کمک می‌کند. همان‌طور که آثارم در کنار یکدیگر نقش‌های مستقلی دارند، در مواجهه با مخاطب نیز می‌توانند ارتباط تازه‌ای ایجاد کنند و به خوانشی جدید برسند. می‌توانم بگویم شکل‌گیری این ارتباط، یکی از دستاوردهای مهمی است که در کارم به دنبال آن هستم.

 این موضوع دوباره به دغدغه من برای چندصدایی کردن آثارم بازمی‌گردد. سعی می‌کنم ریتمی چندصدا را در کارهایم حفظ کنم و شخصیت‌های متفاوتی را در کنار هم قرار دهم. نمی‌خواهم آثارم به یک صدای واحد محدود شوند. به همین دلیل، کارهایم به سمت چیدمان حرکت می‌کنند؛ مسیری که خودم نیز آن را می‌خواهم. در چیدمان نمی‌توان نسبت به طراحی، نور و سایه، استند مورد استفاده یا مسیر حرکت مخاطب بی‌تفاوت بود. مهم است که مخاطب از کجا حرکت کند، به کجا برسد و شخصیت‌های مختلف اثر را چگونه، لایه‌به‌لایه، کشف کند و با آن‌ها روبه‌رو شود. در این فرایند، ممکن است به خوانشی تازه برسد که حتی خود من نیز پیش‌تر به آن فکر نکرده باشم. انتقال از دوبعد به سه‌بعد نیز از طریق ترکیب همین عناصر بصری اتفاق می‌افتد. 

 این موضوع قطعا به خواست هنرمند و تجربه زیسته او مربوط می‌شود. به نظر من، این مفاهیم در زندگی ما ایرانی‌ها رسوخ کرده‌اند؛ گاهی از درون ما و حافظه جمعی‌مان می‌آیند و نمی‌توان همیشه منشأ آن‌ها را به‌صورت عینی و مشخص پیدا کرد. بخش دیگری از این فرایند به تجربه کاری برمی‌گردد. استمرار در کار، مطالعه، بررسی و مقایسه آثار به شناختی می‌انجامد که به هنرمند امکان می‌دهد مفاهیم را در لایه‌های عمیق‌تر یا سطحی‌تر بیان کند. انتخاب میان این شیوه‌ها به خود هنرمند بستگی دارد و هر دو می‌توانند درست باشند. ترجیح من این است که این مفاهیم را در مرز میان هست و نیست نگه دارم. آن‌قدر درگیر گذشته نیستم که بخواهم برای شکوه آن حسرت بخورم؛ آنچه را که وجود دارد می‌پذیرم و بررسی می‌کنم. برای مثال، در مجموعه‌ای که داربست‌ها جلوی گنبدها را گرفته‌اند و آن‌ها را پوشانده‌اند، این وضعیت برای ما پذیرفتنی است، چون سال‌هاست داربست‌ها را در کنار آثار تاریخی‌مان می‌بینیم. فکر می‌کنم مخاطب نیز، حتی اگر مسیر طولانی‌ای را برای دیدن این آثار طی کرده باشد، این وضعیت را می‌پذیرد. بیش از آنکه دغدغه گذشته باشکوه فرهنگ و تاریخ را داشته باشم، به دنبال مواجهه‌ای امروزی با آن هستم. آنچه وجود دارد را می‌پذیرم، بررسی می‌کنم و شاید در لحظه‌ای ثبت و حفظ کنم. سعی می‌کنم فرهنگ و تمدن خودمان را بیش از اندازه در مرکز اثر قرار ندهم؛ این ارجاعات در آثارم حضور دارند، اما لزوما به‌صورت مستقیم و آشکار ظاهر نمی‌شوند. 

 شاید بتوانم از اصطلاح «غریزه شعورمند» برای توصیف این فرایند استفاده کنم. پژوهش و تحلیل، با توجه به مطالعاتی که انجام می‌دهم، در آثارم حضور دارند؛ از سوی دیگر، رهایی، احساس و غریزه نیز نقش مهمی ایفا می‌کنند. با استمرار در کار، توانسته‌ام این دو وجه را تا حدی با یکدیگر هماهنگ کنم. در مرحله تحلیل و پژوهش، یادداشت‌برداری می‌کنم، دفترچه دارم، مرتب اتود می‌زنم و درباره اثر فکر می‌کنم. اگر بخشی از کار قرار است نقاشی یا مجسمه باشد، ابعاد آن را یادداشت می‌کنم، از زوایای مختلف طراحی‌اش می‌کنم و حتی به چگونگی اجرای آن می‌اندیشم. این بخش از فرایند، وجهه‌ی پژوهشی دارد. اما هنگام کار روی نقاشی‌ها، آزادانه‌تر و حسی‌تر عمل می‌کنم. بخشی از شکل‌گیری ایده‌ها نیز احتمالا شهودی است؛ شاید به این دلیل که مدت‌ها در این فضا زندگی کرده‌ام و این تجربه‌ها در ذهن و ناخودآگاهم نشسته‌اند. زیستن در کاشان و مناطق کویری، از جمله نایین و طبس، قطعا بر این فرایند تأثیر گذاشته است. وقتی سال‌ها در چنین محیطی زندگی می‌کنید، بخشی از تجربه آن به‌شکلی ناخودآگاه و شهودی در تصاویر و آثار شما ظاهر می‌شود. 

قطعا. من نام این فرایند را زندگی می‌گذارم. همان‌طور که انسان متولد می‌شود، رشد می‌کند، تجربه‌هایی به دست می‌آورد و به‌تدریج متوجه مسیری می‌شود که می‌خواهد در آن حرکت کند و به هدفی شکل دهد، مسیر کاری من نیز چنین روندی دارد. مفهومی در نقطه‌ای شکل گرفته و به‌مرور در حال تغییر و تحول است تا به مقصودی برسد. این مسیر با «معبد سرخ» آغاز شد و در ادامه با مجموعه‌های «پله‌کان اودسا»، «پشت دریاها» و «معبد انجیر» ادامه پیدا کرد. این آثار هسته‌ای مشترک دارند که به اندیشه من و ارجاع به مفاهیم و بن‌مایه‌های فرهنگ و تمدن خودمان مربوط می‌شود. 

 بداهگی بخش اصلی کار من است؛ اینکه به مسیر اعتماد کنم و ببینم خود این مسیر چه چیزی می‌تواند به کارم اضافه کند. از تجربه متریال‌های جدید استقبال می‌کنم. برای مثال، یکی از موادی که تاکنون با آن کار کرده‌ام سرامیک است؛ متریالی که بخش جذابی از فرایند آن به بداهگی مربوط می‌شود. وقتی اثر را به کوره می‌سپارید، می‌توان گفت حدود سی درصد از فرایند از کنترل شما خارج می‌شود و نمی‌دانید نتیجه نهایی چه خواهد بود. این بخش از کار که به تقدیر واگذار می‌شود، برایم جذاب است. در چاپ و نقاشی نیز نوعی بداهگی وجود دارد؛ منتظرید ببینید فرایند کار چه چیزی برایتان به ارمغان می‌آورد و با چه نتیجه‌ای غافلگیرتان می‌کند. هنوز به متریال یا ماده مشخصی برای آثار آینده فکر نکرده‌ام. مطمئنم در طول مسیر، عناصر و مواد تازه‌ای به کارم اضافه خواهند شد و از آن‌ها استفاده خواهم کرد. در مجموع، بداهگی و امکان غافلگیر شدن در فرایند خلق اثر را دوست دارم.