Perso-Progres Script: An Unrealized Alphabet Reform in Iran

بیانیه‌ی نمایش: 

هنگامی که روابط دوستانه و دشمنانه، نابرابری دانش، فناوری و پیشرفت ایرانیان و اروپاییان را آشکارتر می‌کرد و شگفتی‌ها و سرخوردگی‌های پیاپی، این فاصله را به رخ نخبگان این سرزمین می‌کشید و یک سده پس از آنکه عباس میرزا چاره‌خواهی‌اش برای هشیاری ایرانیان را نزد دانایان مملکت بی‌پاسخ یافت، تلاش و جست‌وجو برای خلق، کشف یا واردات («راه‌حل دیگر»)، نسخه‌ای شده بود برای ترقی ایران فردا.

پس هر کس به آینده‌ای روشن می‌اندیشید، خویش را ناگزیر به ایستادن در برابر آینه‌ای بی‌رحم می‌یافت برای دیدن خود اکنونش در چشم‌انداز مسیر پیشین. تماشای این خودنگاره پرونده‌نگاهی شاک‌ناک بود؛ شک به همه درست‌ها و بایدهایی که نتیجه بودن و تکرارشان، رویارویی با «ما»یی که آورده بود و حسرت دیدن «دیگران»ی پرشتاب. 

و این پرسش‌های زاییده آن روزگار، بی‌شک مهم‌ترین گره‌ها برای ورود به ایران معاصر بودند: «کجای راه را اشتباه رفته‌ایم؟ راه درست کدام است؟ راه میان‌بر کجاست؟»

میل به بهره‌مندی از نسخه آماده‌ای که دیگران تجربه‌اش کرده و گلیمشان را با آن از آب بیرون کشیده بودند؛ سنگینی بار سنت که گویی حرکت را کند و رسیدن را ناممکن کرده بود؛ 

دسترسی دشوار همگان به دانش روز، چنان‌که به‌سادگی پراکنده و فهمیده می‌شود و چرایی‌های بسیار دیگر زمینه‌ساز این تردید شدند که 

(نکند خط نوشتارمان دلیل عقب‌ماندگی‌مان باشد و نکند تغییر و اصلاح این دبیره (خط) همان میان‌بری باشد که از فاصله ما با صاحبان اکنون و آینده خواهد کاست؟) 

«دبیره ترقی» ماجرای نوسازی بی‌فرجام الفبا در ایران است؛ روایت تلاش گروهی از جویندگان پیشرفت و شکوفایی که این تغییر را درمانی ضروری می‌دانستند و مقاومت دیگرانی که محافظه‌کارانه و شاید واقع‌بینانه، امیدوار به ترمیم و اصلاحی آرام بودند؛ جدالی که هم‌زمان، کمابیش در تمامی گستره نظام نوشتاری فارسی-عربی، درگرفته بود. 

این پروژه بازخوانی پیشنهادهای نوآورانه با تقلیدگر، منطقی یا هیجانی، و کارآمد یا بی‌اثر ثبت‌شده برای تغییر شیوه نوشتار در ایران است: از زبانه کشیدن این ایده در واپسین روزهای قاجار تا فرورکشیدن شعله‌اش در آخرین سال‌های پهلوی. 

«دبیره ترقی» یادآوری جنشی است به‌ثمرنشسته که می‌توانست نقطه عطفی در دگرگونی فرهنگ، هنر، ادب، زیبایی‌شناسی و حتی لهجه‌های امروز ما باشد اما آن‌قدر دورتر از التهاب آن زمان که اکنون می‌شود بدون جبهه‌گیری، آن را بررسی و کالبدشکافی کرد. 

با این هدف که بازبینی این پرونده دستمایه یا ابزاری شود برای آنانی که اکنون، در کسوت تاریخ‌پژوه، جامعه‌شناس، طراح گرافیک یا طراح قلم فارسی، اما هنوز در همان مسیر ترمیم و اصلاح آرام در تلاش‌اند. 

«دبیره ترقی: نوسازی بی‌فرجام الفبا در ایران» سیزدهمین پروژه آرشیوی استودیوکارگاه است. 

هدف این پروژه‌ها گردآوری، ساماندهی، نمایش و انتشار آثار و اسناد تاریخ هنر معاصر ایران است؛ تلاشی برای جلوگیری از فراموشی، بی‌اعتنایی و حذف. 

دبیره ترقی در همکاری با «بایگانی فرهنگی تهران» تعریف شده و شکل گرفته است. 

یازدهمین شماره فصلنامه فرهنگی هنری پوشه، با عنوان «طراحی الفبا و ترقی‌خواهی»، نیز بخشی از این پروژه است که در شهریورماه 1405 منتشر می‌شود.